Ko Verzuu — de ontwerper die ado vorm gaf
Ko Verzuu (1901–1971) gaf in de eerste decennia van ado een herkenbare vorm aan houten speelgoed voor kinderen. Als werkplaatsleider bij sanatorium Berg en Bosch stond hij midden in een bijzondere combinatie van arbeidstherapie, vakmanschap en ontwerp. Onder zijn leiding ontstond speelgoed met eenvoudige vormen, heldere kleuren en een duidelijke gedachte: laat het ontwerp niet alles invullen, maar geef ruimte aan het kind.
Historische ado-catalogi maken die ontwerpgedachte uitzonderlijk concreet. Ze tonen niet alleen Verzuu’s naam, maar ook de producten, modelnummers, kleuren en woorden waarmee ado zichzelf in de jaren dertig presenteerde.
Van Berg en Bosch naar de ado-werkplaats
ado ontstond in de omgeving van sanatorium Berg en Bosch bij Apeldoorn. Arbeidstherapie hielp patiënten die herstelden van tuberculose om opnieuw actief en vakmatig bezig te zijn. Ko Verzuu kreeg de leiding over de werkplaats voor mannelijke patiënten, waar onder meer houten speelgoed werd gemaakt.
Vanaf het midden van de jaren twintig ontwikkelde het speelgoed onder Verzuu een steeds duidelijker eigen karakter. CODA plaatst zijn baanbrekende ado-ontwerpen in de periode 1925–1955. Toen Berg en Bosch in 1933 naar Bilthoven verhuisde, verhuisde de speelgoedproductie mee. De ado-catalogus 1934–1935 noemt dan expliciet de ‘ado werkplaatsen, bilthoven’.
Spelen als ontdekken
In 1934–1935 beschreven we spelen als onderzoeken, proberen, fouten maken en ontdekken. Voor Verzuu moest speelgoed daarom niet een werkelijkheid in miniatuur nabootsen met zoveel mogelijk details. De vorm moest juist worden teruggebracht tot het wezenlijke, zodat de fantasie van het kind zelf verder kon bouwen.
Onze uitgangspunten waren helder: moderne modellen, degelijke constructie, echte kinderkleuren, beschaafd karakter en opvoedende waarde. Daar staat ook expliciet: ‘ontwerpen van Ko Verzuu’. Het is een zeldzaam helder document van hoe ado zijn ontwerpprincipes in Verzuu’s eigen tijd formuleerde.
Modernisme, De Stijl en een eigen vormentaal
Verzuu’s speelgoed wordt door museale en regionale erfgoedbronnen in verband gebracht met De Stijl en met ontwerpers en kunstenaars als Gerrit Rietveld en Piet Mondriaan. De overeenkomst is zichtbaar in abstractie, geometrie, heldere verhoudingen en het gebruik van krachtige kleuren.
ado legt de verbinding met Rietveld en Mondriaan nadrukkelijk als onderdeel van zijn ontwerpgeschiedenis. De historische ado-catalogi laten tegelijk zien hoe Verzuu die moderne beeldtaal vertaalde naar een eigen ontwerppraktijk voor kinderen.
Verzuu’s ado-ontwerpen in de catalogi
Vanaf het midden van de jaren twintig gaf Verzuu vorm aan een steeds bredere ado-speelwereld. Auto’s, poppenmeubelen, blokkenwagens, blokkendozen en geometrisch bouw- en stapelspeelgoed kregen ieder een eigen plaats in het assortiment. De historische catalogi maken die ontwikkeling concreet doordat producten met naam, uitvoering en modelnummer werden vastgelegd.
In onze catalogus van 1934–1935 staat bijvoorbeeld Blokkenwagen nr. 643. In dezelfde periode verschijnt ook serie kubussen nr. 856: acht in elkaar passende kubussen, met bijbehorende kubuswagens nr. 858 en 859. In de daaropvolgende jaren werd deze bouw- en stapelfamilie verder uitgebreid. Zo verschijnen onder meer Kubus nr. 860, Torenblokken nr. 862 en 864 en later andere constructieve speelvormen.
De catalogi documenteren niet alleen producten. In 1934–1935 werkten we met een hoofdnummer voor het artikel en bijnummers voor de hoofdkleur. Daardoor zijn historische modellen en uitvoeringen vandaag nauwkeuriger van elkaar te onderscheiden. Samen vormen deze catalogi de basis waarmee we het ado-assortiment uit Verzuu’s periode product voor product kunnen reconstrueren.
Van kinderspeelgoed naar designcollectie
Onze ontwerpen uit de Verzuu-periode worden als designobjecten bewaard en getoond. CODA Museum in Apeldoorn beheert een grote collectie houten ado-speelgoed en beschrijft de collectie als cultuur- en kunsthistorisch waardevol.
Ook afzonderlijke Verzuu-objecten zijn in museale collecties concreet te identificeren. The Museum of Modern Art (MoMA) in New York bezit Verzuu’s ‘Wybert’ trailer uit de jaren dertig, objectnummer 1299.2018, met ado als fabrikant. Kunstmuseum Den Haag bewaart door Verzuu ontworpen poppenmeubilair, uitgevoerd door ado en gedateerd 1925–1928, objectnummer 1039133.
Zo kunnen we catalogusonderzoek en museumcollecties steeds vaker met elkaar verbinden: een ontwerper, een historisch ado-object, een periode en soms zelfs een specifiek objectnummer. In 1994 kreeg deze ontwerpgeschiedenis een eigen kleine expositie in Museum Boymans-van Beuningen. Daarbij verscheen ADO-speelgoed = ADO-toys van Frederike Huygen en Johannes Teutenberg.
In 2016 kreeg ado ook in Japan een prominente plek in Dutch Modern Design: Rietveld / Bruna / ADO in Tokyo Opera City Art Gallery. Bij een volgende presentatie in Oita werden ongeveer vijftig ado-speelgoedobjecten getoond.
Ko Verzuu’s betekenis voor ado
Ko Verzuu vertrok in 1955. Zijn betekenis voor ado zit niet alleen in afzonderlijke objecten, maar in een manier van denken die in onze historische catalogi verrassend precies is terug te lezen: ontwerpen vanuit het kind, vormen vereenvoudigen zonder ze karakterloos te maken, kleur bewust inzetten en speelgoed degelijk construeren.
Dezelfde bronnen maken het mogelijk om die ontwerpgedachte steeds concreter aan producten en modelnummers te koppelen. Zo groeit het historische ado-archief van een verzameling beelden en verhalen naar een samenhangend overzicht van ontwerpers, objecten en catalogi.
ado ontwikkelde zich na Verzuu verder met nieuwe ontwerpers, nieuwe producten en later de productie in Zeist. Bekijk Ko Verzuu binnen de volledige geschiedenis van ado sinds 1922.